Xalq musiqimizdə “alman izi”
1989-cu ildə Vağif Sovet dövründə Bakıda milli musiqi alətlərinin hazırlanması ilə məşğul olan yeganə emalatxanaya qoşulanda, ilk olaraq futlyar (qutu) hazırlamaqla işə başladı.
Keçmişdə Azərbaycanda musiqi alətləri ya parça örtüklərdə, ya da sadə qutularda saxlanılırdı. Bu isə müəyyən çətinliklər yaradır, alətləri zədələrdən lazımi səviyyədə qorumurdu.
Müharibədən sonrakı dövrdə Valenberq adlı alman əsilli hərbi əsir — futlyar ustası — Bakıya düşmüşdü. O, kamança, tar və digər musiqi alətləri üçün xüsusi futlyar formaları hazırlamışdı.
Futlyar hazırlamaq üçün əvvəlcə bütöv taxta parçası götürülür. Sonra bu taxta isladılmış kartonla 4–5 qat sanki barama kimi sarınır. Birinci qat mismarlanır, sonrakı qatlar isə bir-birinin üzərinə yapışdırılır. Daha sonra futlyar süni dəri ilə örtülür, armud formasında iki hissəyə bölünür və içindəki taxta “nüvə” çıxarılır. Sonda isə iç hissə məxmərlə bəzədilir, qıfıllar və tutacaqlar əlavə olunur.
“Bu iş sağlamlıq üçün zərərlidir, ona görə də Sovet dövründə bizə süd verilirdi və materiallarla təmin olunurdu,” – deyə Vağif gileylənir. “İndi isə hər şeyi özüm tapmalıyam. Kaş yaxşı bir emalatxanam olaydı! Hazırda gün işığı olmayan zirzəmidə işləyirəm. Onsuz da görməm zəif idi, indi eşitməm də zəifləməyə başlayıb.”
Digər ustalar — Məcid və Bəlabəy evdə işləyirlər, Rəcəb usta isə N. Tusi Universitetində fəaliyyət göstərir. Kaş ki, hamısını bir yaxşı təchiz olunmuş emalatxanada bir araya gətirmək mümkün olaydı! Axı bütün Azərbaycanda cəmi dörd usta qalıb və onların da şagirdi yoxdur — bu iş həm çətindir, həm də demək olar ki, gəlir gətirmir.
Vağif usta yalnız musiqi alətləri üçün futlyar hazırlamırdı. Bir dəfə ona qeyri-adi sifariş verildi: yüksək vəzifəli bir KQB əməkdaşı iki snayper tüfəngi üçün elə futlyarlar istəyirdi ki, snayperlər ağaca qalxarkən nişangahlar yerindən tərpənməsin.
O, bu sifarişi də yerinə yetirdi.
Başqa bir dəfə isə emalatxanaya bir əcnəbi gəldi və tar üçün futlyar sifariş etdi. O, İsveçrədən dostunu ziyarət etməyə gəlmişdi və dostu ona futlyarsız bir tar hədiyyə etmişdi. Vağifin işini görən müştəri onu Bern şəhərindəki idman avadanlıqları zavodunda işləməyə dəvət etdi.
Lakin o dövrdə Vağifə İsveçrəyə getməyə icazə verilmədi. Beləliklə, o bu günə qədər zirzəmidə işləməyə davam edir və həm bizə, həm də musiqiçilərə sevinc bəxş edir.
Snayper tüfəngləri üçün futlyarlar, “xəstə” tar və daha nələr...
“Jurnalın əvvəlki sayında biz Azərbaycanın maraqlı musiqi alətləri — tar və kamança, eləcə də onları yaradan usta haqqında söhbətə başlamışdıq. Bu gün isə Vağif usta bu alətlərin ‘həyatından’ yeni və maraqlı hekayələr danışır. Elə isə başlayaq...”
Xəsis müştəri və zirək usta haqqında
Bu peşə ilə dolanmaq heç vaxt asan olmayıb, indi isə daha da çətinləşib. Üstəlik, hər müştəri də borcunu vaxtında ödəmir. Vağif usta məşhur sənətkar və tarzən olan müəllimi Kamil Əhmədovla bağlı bir hadisəni xatırlayır.
Onun pulunu vaxtında verməyən xəsis bir müştərisi var idi. Usta ona dərs vermək qərarına gəldi. Bir gün müştəri tarını gətirib dedi:
“Usta, bax gör, nəsə düz səslənmir.”
Usta eynəyini taxdı, tara baxdı, onu əlində çevirib yoxladı, hətta dili ilə də yoxladı və sonda dedi:
“Əzizim, sənin tarın hələ ağac olanda onu zəhərli ilan sancıb. İndi zəhərlənib.”
Müştəri təşviş içində dedi:
“Bəs nə edim, usta? Necə sağaldım bunu? Mənə kömək et, nə desən verəcəyəm!”
Usta cavab verdi:
“10 ədəd təzə, keyfiyyətli kənd yumurtası, yarım kilo təmiz kərə yağı və zəhəri tam çıxarmaq üçün yarım litr təmiz spirt lazımdır. Bunları bu gün gətir, yoxsa bir daha tarını çala bilməyəcəksən.”
Razılaşdılar və iki saat ərzində “ərzaqlar” gətirildi. Xəsis müştəriyə deyildi ki, iki gün sonra gəlsin. Müştəri gedəndən sonra usta şagirdini təzə çörək almağa göndərdi, yumurtaları bişirdi, spirtlə birlikdə digər ustaları da çağırdı. Onlar birlikdə doyunca və ləzzətli bir yemək yedilər.
Daha sonra usta tarın nasaz hissəsini düzəltdi və alət əvvəlkindən də yaxşı səslənməyə başladı.
İki gün sonra müştəri qayıtdı:
“Necədir, usta, tarım sağaldı?”
“Çox çətin iş oldu! Ondan o qədər zəhər çıxartdıq ki! Güclə xilas etdik!”
“Çox sağ ol, usta! Doğrudan da deyirlər ki, sən ən yaxşı ustasan. Allah sənə can sağlığı versin!”
He had a stingy customer who never paid the agreed amount on time. The master decided to teach him a lesson. One day, the customer came to the workshop with his tar and said, "Take a look, master. Something's wrong—it doesn’t sound right anymore."
The master put on his glasses, examined the tar, turned it around in his hands, even tapped it with his tongue, and finally said,
"My dear friend, when your tar was still a tree, it was bitten by a poisonous snake. Now it’s been poisoned."
"What should I do, master? How can I cure my instrument? Please help me—I’ll give you whatever you need, just tell me," the customer pleaded.
The master replied, "You’ll need 10 fresh, high-quality homemade eggs, half a kilogram of pure butter, and, to neutralize the poison completely, half a liter of pure alcohol. Bring all of this today, or you won’t be able to play your tar again."
They agreed, and within two hours, the "ingredients" were brought to the master. The stingy customer was told to come back in two days. After the customer left, the master sent his apprentice to buy a fresh loaf of bread, fried up the eggs, mixed the alcohol, and invited the other craftsmen over. Together, they enjoyed a hearty and delicious meal.
Afterward, the master fixed the faulty part of the tar, and it sounded better than ever before.
Two days later, the customer returned.
"Well, master, how is my tar? Is it cured?"
"Oh, what a difficult task it was! We pulled out so much poison from it! It was barely saved!"
"Ah, thank you, master! They’re right when they say you’re the best craftsman around. May God grant you good health!"
“Sazın yaşı neçədir?”
Bu unikal alətin hazırlanması üçün tut ağacından istifadə olunur. Xüsusilə də kökləri yeraltı mineral sularla qidalanan dağlıq ərazilərdə bitən ağaclar seçilir. İdeal halda ağac meyvə verməməlidir, çünki bu halda alətin səsi daha boğuq olur.
Sazın yaşı onun rənginə görə müəyyən edilir — cavan saz daha açıq rəngdə olur. Tut ağacının tərkibində dəmir və digər metallar olduğuna görə zamanla saz qaralır, sanki dişlənmiş alma kimi.
Tar haqqında əfsanə
Qədim zamanlarda cilalanmış ağacdan hazırlanmış bir alətdə çalan bir Musiqiçi yaşayırdı. O, bütün düşüncə və hisslərini musiqi ilə ifadə edir və insanlar onun “dilini” asanlıqla anlayırdılar.
O dövrlərdə həm də çox qəddar bir xan var idi. O, haqqında pis danışılmasına dözə bilmirdi. “Deyişmələrin” qarşısını almaq üçün belə bir fərman vermişdi: kim onun haqqında pis danışsa, boğazına əridilmiş qurğuşun töküləcək.
İnsanlar xandan qorxaraq susurdular. Yalnız Musiqiçi öz həqiqətini musiqi dili ilə deməyə davam edirdi. Bunu eşidən xan onun cəzalandırılmasını əmr etdi. Lakin Musiqiçi dedi:
“Mən danışmadım, alət danışdı.”
Bir qədər düşündükdən sonra xanın sadiq adamları əridilmiş qurğuşunu musiqi alətinin üzərinə tökdülər. Bunun nəticəsində alətdə deşiklər — “yaralar” yarandı. Sonradan bu yaralar öküz ürəyindən hazırlanmış pərdə ilə örtüldü.
Beləliklə, tar yarandı.
Tar Luvrda
Bizim ustaların işləri — baxmayaraq ki, onların sayı cəmi dörddür — ölkə sərhədlərindən çox uzaqlarda da tanınır. Məsələn, məşhur Luvr muzeyində Bəlabəy ustanın hazırladığı, sədəflə bəzədilmiş bir tar saxlanılır. Bu tar onun prezidentə 75 illiyi münasibətilə hədiyyə etdiyi tarla eynidir.
Bu iki tarın özəlliyi ondadır ki, sədəfli tar çox nadir və bahalıdır. Onun üzərində istifadə olunan sədəf dəniz molyusklarının qabığından əldə edilir və işlənməsi zamanı yaranan xırda toz sağlamlıq üçün təhlükəlidir, hətta ağciyər xəstəliklərinə səbəb ola bilər.
Azərbaycanda bu çətin və təhlükəli sənətlə yalnız bir usta — Bəlabəy məşğuldur.
Hər bir qabığın iç hissəsi toz yaranmaması üçün suyun altında yonulmalıdır. Amma əvvəlcə həmin qabıqları tapmaq lazımdır. Sədəf işləməsi yalnız bəzək məqsədi daşımır — o, həm də aləti nəmdən qoruyur və tara o sehrli, cazibədar səsi verir ki, buna görə tar bu qədər sevilir.